The Enchantment of Vishapakars: History, Symbols, and the Dragons of Yerevan
Քայլում ես Երևանի փողոցներով, երբ հանկարծ կանգ ես առնում. մի քար՝ խեթ աչքերով, գրքասեր արտահայտությամբ ու հազարամյակների փոշիով։ Վիշա՞պ է, թե՞ պարզապես քանդակ։ Բայց եթե լրջանանք, ապա Երևանում թաքնված վիշապաքարերը միայն քանդակներ չեն. նրանք վաղեմի ուղևորներ են՝ լեռներից իջած, պատմություն բերած ու մայրաքաղաքի տաք ասֆալտին հարմարված։ Ամեն մեկը իր պատմությունն ունի՝ ոմանք ինքնակամ են եկել, ոմանք բարձրացվել են ջանք ու չարչարանքով, իսկ ոմանք փրկվել են գերեզմանաքարի ճակատագրից։
Վիշապաքարեր՝ քարե հսկաններ ջրի և տիեզերքի միջև
Հայկական բարձրավանդակը լի է խորհրդավոր քարերով, սակայն ոչ մեկը այնքան պատկերավոր ու խորհրդանշական չէ, որքան վիշապաքարերը։ Դրանք վիթխարի, միակտոր քարերից կերտված քարակոթողներ են, հաճախ զարդարված ցլերի, խոյերի, օձերի, արագիլների և այլ կենդանիների պատկերներով։ Հայտնաբերվել են Գեղամա լեռներում, Արագածի լանջերին, Ճորոխի ավազանում, Գառնիում, Վայոց ձորում, Սելիմի լեռնանցքում և անգամ Սևանա լճի ափին։
Վիշապաքարերը սովորաբար կանգնեցվել են ջրով հարուստ վայրերում՝ աղբյուրների, ջրանցքների, ճահճոտ մարգագետինների ու դամբանաբլուրների հարևանությամբ։ Այդտեղից էլ կարելի է եզրակացնել՝ դրանք սկզբնապես կապված են եղել ջրի պաշտամունքի հետ՝ հովանավորելով ոռոգումը և բերքատվությունը։
Ֆիլմ՝ Վիշապաքարերի մասին
Բայց վիշապաքարերն ունեն նաև մի խորքային, մութ շերտ։ Նրանց վրա հաճախ պատկերված է զոհաբերված կենդանու՝ ցլի կամ եզան գլուխը, վերջույթները կամ կաշին։ Այս կերպ վիշապաքարը հիշեցնում է Տիեզերական ծառի սյան՝ աշխարհի կառուցվածքի մոդել։
«Վիշապ» բառը այստեղ օգտագործվել է ոչ թե առասպելական հրեշի, այլ «հսկա, մեծաչափ» իմաստով։
Տարբեր վայրերում այն ստացել է տեղային անվանումներ՝ Դիքթաշ, Թիքմաթաշ, Կաթքար, օղզի գերեզման։ Ըստ որոշ լեզվաբանական վարկածների՝ բառը իրանական ծագում ունի և վաղ շրջանում վերագրվել է մեծ ձկներին կամ օձերին։
Վերջին հետազոտությունները (օրինակ՝ Ա. Բոբոխյանի և համահեղինակների կողմից) վկայում են, որ վիշապաքարերը հաճախ հանդիպում են դամբանաբլուրների մոտ՝ 2000-3000 մ բարձրության վրա և, հնարավոր է, եղել են թաղման ծեսի մաս կազմող սրբավայրեր։ Արագածի հարավային լանջին՝ Կարմիր Սարում, հայտնաբերվել է վիշապաքարերով համալրված մեծ դամբարանադաշտ՝ հավանաբար՝ արարողակարգային կենտրոն՝ բաց տեսարանով դեպի Մասիսն ու Արագածը։
Ուշադիր նայելով՝ որոշ վիշապաքարերի վրա կարելի է տեսնել զույգ թռչուններ՝ արևի և լուսնի խորհրդանիշներ, ինչը հիշեցնում է վեդայական և հին հունական ավանդույթները։ Այսպիսով, վիշապաքարը միաժամանակ զոհասյուն է, ջրի պաշտամունքի խորհրդանիշ, դամբարանային կոթող և աշխարհի տիեզերական կառուցվածքի մոդել։
Վիշապների բացահայտումը և հետազոտությունների պատմությունը
Վիշապաքարերի գիտական ուսումնասիրությունը սկսվել է 1880-ականներին՝ հայ գրող և հետազոտող Ատրպետի աշխատանքներով։ 1909 թվականին Նիկողայոս Մառի և Յակով Սմիրնովի հնագիտական արշավախումբը Գառնու տաճարի պեղումների ժամանակ տեղաբնակներից լսում է բարձր սարերում գտնվող խորհրդավոր քարերի՝ «վիշապների» մասին։
Արագածի լանջերում և Գեղամա սարահարթում հայտնաբերված են հսկայական, միակտոր քարերից կերտված մեգալիթներ։ Քանդակների մեծ մասը ձկնաձև է, իսկ ամենամեծ վիշապաքարը հասնում էր 4,75 մ բարձրության։ 1910 թվականին հայտնաբերվել է ևս 27 նմանատիպ քարե կոթող՝ ոչ միայն Գեղամա լեռներում, այլև Սևանի ավազանում, հարավային Վրաստանում ու արևելյան Թուրքիայում։
Այս բացահայտումները սկիզբ դրեցին վիշապաքարերի համակարգված ուսումնասիրմանը՝ պատմագիտության, հնագիտության և մշակութային ժառանգության շրջանակներում։
Վիշապների կերպարի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում
Սկզբնական շրջանում վիշապները հնագույն հավատալիքներում հանդես էին գալիս որպես ջրի աստվածություններ կամ ոգիներ, որոնք ապահովում էին բերրիություն և կյանքի ուժ։ Վիշապաքարերը տեղադրվել են աղբյուրների, գետերի և ջրամբարների մոտ՝ խորհրդանշելով կապը կենարար խոնավության հետ։
Ժամանակի ընթացքում, տարբեր մշակութային և կրոնական հոսանքների ազդեցությամբ, վիշապների կերպարը փոխվեց՝ սկսեց կապվել քաոսի, փոթորկի ու ավերման հետ։
Հին հայ դիցաբանության մեջ վիշապների գլխավոր հակառակորդը Վահագնն էր՝ պատերազմի և ամպրոպի աստվածը, որի կոչումը «Վիշապաքաղ» էր։
Լավագույն նվեր՝ Վիշապիկներ
Վիշապաքարերը կարելի է ոչ միայն տեսնել բնության մեջ կամ Երևանի քաղաքային միջավայրում, այլ նաև կրել որպես զարդ։ Ստեղծվել են երեք փոքրիկ վիշապիկների հավաքածուներ՝ ձկնաձև, ցլագլուխ և հիբրիդային։ Յուրաքանչյուրն արտացոլում է իրական վիշապաքարերի ձևը, խորհրդանշանքը և էներգետիկան։
Այս փոքրիկ վիշապիկները հիանալի նվեր են նրանց համար, ովքեր սիրում են արկածներ, առեղծված և Հայաստանի մշակույթը նոր լույսով բացահայտելու գաղափարը։
Լավագույն նվեր՝ գիրք
«Վիշապաքարի գաղտնիք» գիրքը իսկապես հիանալի նվերի ընտրություն է՝ հատկապես նրանց համար, ովքեր սիրում են արկածներ, առեղծվածներ և Հայաստանը բացահայտելու նոր, վառ ու հուզիչ եղանակներ։ Գրող Արտավազդ Եղիազարյանը վերջերս ներկայացրել է իր գիրքի երկրորդ մասը, սակայն ամբողջ պատմությունը լիարժեք հասկանալու համար լավագույնն է սկսել առաջինից։
Հաճելի է հանդիպել ժամանակակից հայ գրականության, որը նախ մտքով, ապա իրականությամբ քեզ հրավիրում է ճանապարհորդելու մեր երկրի լեռներով ու հնագույն լեգենդներով լի աշխարհով։ Մանկապատանեկան այս ֆենթեզի գիրքը հագեցած է դիցաբանությամբ և արկածներով, և չնայած դասվում է պատանիների գրականությանը, այն ընթերցողը կարող է լիարժեք վայելել ցանկացած տարիքում։ Ինքս կարդացի մի շնչով, առանց ընդհատման։
Ի՞նչ պետք է իմանալ վիշապաքարերի մասին
- Վիշապ բառը ժամանակակից հայերենում նշանակում է «դրակոն», սակայն հնագույն քարե հուշակոթողները ևս կոչվել են վիշապ։
- Հայաստանում հայտնաբերված է 33–96 վիշապաքար (տարբեր աղբյուրներով)։
- Բաժանվում են երեք տեսակի՝ ձկնաձև, ցլագլուխ և հիբրիդային (ձուկ + ցուլ)։
- Երևանում կա 7 վիշապաքար, որոնք բերված են Հայաստանի տարբեր վայրերից՝ ցուցադրվում են բացօթյա և հանրային տարածքներում։
